Rigveda · Maṇḍala 1

Sūkta 164

मन्त्र 1

अ॒स्य वा॒मस्य॑ पलि॒तस्य॒ होतु॒स्तस्य॒ भ्राता॑ मध्य॒मो अ॒स्त्यश्नः॑ । तृ॒तीयो॒ भ्राता॑ घृ॒तपृ॑ष्ठो अ॒स्यात्रा॑पश्यं वि॒श्पतिं॑ स॒प्तपु॑त्रं ॥

asyá vāmásya palitásya hótustásya bhrā́tā madhyamó astyáśnaḥ ǀ tṛtī́yo bhrā́tā ghṛtápṛṣṭho asyā́trāpaśyam viśpátim saptáputram ǁ

मन्त्र 2

स॒प्त युं॑जंति॒ रथ॒मेक॑चक्र॒मेको॒ अश्वो॑ वहति स॒प्तना॑मा । त्रि॒नाभि॑ च॒क्रम॒जर॑मन॒र्वं यत्रे॒मा विश्वा॒ भुव॒नाधि॑ त॒स्थुः ॥

saptá yuñjanti ráthamékacakraméko áśvo vahati saptánāmā ǀ trinā́bhi cakrámajáramanarvám yátremā́ víśvā bhúvanā́dhi tasthúḥ ǁ

मन्त्र 3

इ॒मं रथ॒मधि॒ ये स॒प्त त॒स्थुः स॒प्तच॑क्रं स॒प्त व॑हं॒त्यश्वाः॑ । स॒प्त स्वसा॑रो अ॒भि सं न॑वंते॒ यत्र॒ गवां॒ निहि॑ता स॒प्त नाम॑ ॥

imám ráthamádhi yé saptá tasthúḥ saptácakram saptá vahantyáśvāḥ ǀ saptá svásāro abhí sám navante yátra gávām níhitā saptá nā́ma ǁ

मन्त्र 4

को द॑दर्श प्रथ॒मं जाय॑मानमस्थ॒न्वंतं॒ यद॑न॒स्था बिभ॑र्ति । भूम्या॒ असु॒रसृ॑गा॒त्मा क्व॑ स्वि॒त्को वि॒द्वांस॒मुप॑ गा॒त्प्रष्टु॑मे॒तत् ॥

kó dadarśa prathamám jā́yamānamasthanvántam yádanasthā́ bíbharti ǀ bhū́myā ásurásṛgātmā́ kvá svitkó vidvā́ṃsamúpa gātpráṣṭumetát ǁ

मन्त्र 5

पाकः॑ पृच्छामि॒ मन॒सावि॑जानन्दे॒वाना॑मे॒ना निहि॑ता प॒दानि॑ । व॒त्से ब॒ष्कयेऽधि॑ स॒प्त तंतू॒न्वि त॑त्निरे क॒वय॒ ओत॒वा उ॑ ॥

pā́kaḥ pṛcchāmi mánasā́vijānandevā́nāmenā́ níhitā padā́ni ǀ vatsé baṣkáyé’dhi saptá tántūnví tatnire kaváya ótavā́ u ǁ

मन्त्र 6

अचि॑कित्वाञ्चिकि॒तुष॑श्चि॒दत्र॑ क॒वीन्पृ॑च्छामि वि॒द्मने॒ न वि॒द्वान् । वि यस्त॒स्तंभ॒ षळि॒मा रजां॑स्य॒जस्य॑ रू॒पे किमपि॑ स्वि॒देकं॑ ॥

ácikitvāñcikitúṣaścidátra kavī́npṛcchāmi vidmáne ná vidvā́n ǀ ví yástastámbha ṣáḷimā́ rájāṃsyajásya rūpé kímápi svidékam ǁ

मन्त्र 7

इ॒ह ब्र॑वीतु॒ य ई॑मं॒ग वेदा॒स्य वा॒मस्य॒ निहि॑तं प॒दं वेः । शी॒र्ष्णः क्षी॒रं दु॑ह्रते॒ गावो॑ अस्य व॒व्रिं वसा॑ना उद॒कं प॒दापुः॑ ॥

ihá bravītu yá īmaṅgá védāsyá vāmásya níhitam padám véḥ ǀ śīrṣṇáḥ kṣīrám duhrate gā́vo asya vavrím vásānā udakám padā́puḥ ǁ

मन्त्र 8

मा॒ता पि॒तर॑मृ॒त आ ब॑भाज धी॒त्यग्रे॒ मन॑सा॒ सं हि ज॒ग्मे । सा बी॑भ॒त्सुर्गर्भ॑रसा॒ निवि॑द्धा॒ नम॑स्वंत॒ इदु॑पवा॒कमी॑युः ॥

mātā́ pitáramṛtá ā́ babhāja dhītyágre mánasā sám hí jagmé ǀ sā́ bībhatsúrgárbharasā níviddhā námasvanta ídupavākámīyuḥ ǁ

मन्त्र 9

यु॒क्ता मा॒तासी॑द्धु॒रि दक्षि॑णाया॒ अति॑ष्ठ॒द्गर्भो॑ वृज॒नीष्वं॒तः । अमी॑मेद्व॒त्सो अनु॒ गाम॑पश्यद्विश्वरू॒प्यं॑ त्रि॒षु योज॑नेषु ॥

yuktā́ mātā́sīddhurí dákṣiṇāyā átiṣṭhadgárbho vṛjanī́ṣvantáḥ ǀ ámīmedvatsó ánu gā́mapaśyadviśvarūpyám triṣú yójaneṣu ǁ

मन्त्र 10

ति॒स्रो मा॒तॄस्त्रीन्पि॒तॄन्बिभ्र॒देक॑ ऊ॒र्ध्वस्त॑स्थौ॒ नेमव॑ ग्लापयंति । मं॒त्रयं॑ते दि॒वो अ॒मुष्य॑ पृ॒ष्ठे वि॑श्व॒विदं॒ वाच॒मवि॑श्वमिन्वां ॥

tisró mātṝ́strī́npitṝ́nbíbhradéka ūrdhvástasthau némáva glāpayanti ǀ mantráyante divó amúṣya pṛṣṭhé viśvavídam vā́camáviśvaminvām ǁ

मन्त्र 11

द्वाद॑शारं न॒हि तज्जरा॑य॒ वर्व॑र्ति च॒क्रं परि॒ द्यामृ॒तस्य॑ । आ पु॒त्रा अ॑ग्ने मिथु॒नासो॒ अत्र॑ स॒प्त श॒तानि॑ विंश॒तिश्च॑ तस्थुः ॥

dvā́daśāram nahí tájjárāya várvarti cakrám pári dyā́mṛtásya ǀ ā́ putrā́ agne mithunā́so átra saptá śatā́ni viṃśatíśca tasthuḥ ǁ

मन्त्र 12

पंच॑पादं पि॒तरं॒ द्वाद॑शाकृतिं दि॒व आ॑हुः॒ परे॒ अर्धे॑ पुरी॒षिणं॑ । अथे॒मे अ॒न्य उप॑रे विचक्ष॒णं स॒प्तच॑क्रे॒ षळ॑र आहु॒रर्पि॑तं ॥

páñcapādam pitáram dvā́daśākṛtim divá āhuḥ páre árdhe purīṣíṇam ǀ áthemé anyá úpare vicakṣaṇám saptácakre ṣáḷara āhurárpitam ǁ

मन्त्र 13

पंचा॑रे च॒क्रे प॑रि॒वर्त॑माने॒ तस्मि॒न्ना त॑स्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । तस्य॒ नाक्ष॑स्तप्यते॒ भूरि॑भारः स॒नादे॒व न शी॑र्यते॒ सना॑भिः ॥

páñcāre cakré parivártamāne tásminnā́ tasthurbhúvanāni víśvā ǀ tásya nā́kṣastapyate bhū́ribhāraḥ sanā́devá ná śīryate sánābhiḥ ǁ

मन्त्र 14

सने॑मि च॒क्रम॒जरं॒ वि वा॑वृत उत्ता॒नायां॒ दश॑ यु॒क्ता व॑हंति । सूर्य॑स्य॒ चक्षू॒ रज॑सै॒त्यावृ॑तं॒ तस्मि॒न्नार्पि॑ता॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥

sánemi cakrámajáram ví vāvṛta uttānā́yām dáśa yuktā́ vahanti ǀ sū́ryasya cákṣū rájasaityā́vṛtam tásminnā́rpitā bhúvanāni víśvā ǁ

मन्त्र 15

सा॒कं॒जानां॑ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जं षळिद्य॒मा ऋष॑यो देव॒जा इति॑ । तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः स्था॒त्रे रे॑जंते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः ॥

sākaṃjā́nām saptáthamāhurekajám ṣáḷídyamā́ ṛ́ṣayo devajā́ íti ǀ téṣāmiṣṭā́ni víhitāni dhāmaśáḥ sthātré rejante víkṛtāni rūpaśáḥ ǁ

मन्त्र 16

स्त्रियः॑ स॒तीस्ताँ उ॑ मे पुं॒स आ॑हुः॒ पश्य॑दक्ष॒ण्वान्न वि चे॑तदं॒धः । क॒विर्यः पु॒त्रः स ई॒मा चि॑केत॒ यस्ता वि॑जा॒नात्स पि॒तुष्पि॒तास॑त् ॥

stríyaḥ satī́stā́m̐ u me puṃsá āhuḥ páśyadakṣaṇvā́nná ví cetadandháḥ ǀ kavíryáḥ putráḥ sá īmā́ ciketa yástā́ vijānā́tsá pitúṣpitā́sat ǁ

मन्त्र 17

अ॒वः परे॑ण प॒र ए॒नाव॑रेण प॒दा व॒त्सं बिभ्र॑ती॒ गौरुद॑स्थात् । सा क॒द्रीची॒ कं स्वि॒दर्धं॒ परा॑गा॒त्क्व॑ स्वित्सूते न॒हि यू॒थे अं॒तः ॥

aváḥ páreṇa pará enā́vareṇa padā́ vatsám bíbhratī gáurúdasthāt ǀ sā́ kadrī́cī kám svidárdham párāgātkvá svitsūte nahí yūthé antáḥ ǁ

मन्त्र 18

अ॒वः परे॑ण पि॒तरं॒ यो अ॑स्यानु॒वेद॑ प॒र ए॒नाव॑रेण । क॒वी॒यमा॑नः॒ क इ॒ह प्र वो॑चद्दे॒वं मनः॒ कुतो॒ अधि॒ प्रजा॑तं ॥

aváḥ páreṇa pitáram yó asyānuvéda pará enā́vareṇa ǀ kavīyámānaḥ ká ihá prá vocaddevám mánaḥ kúto ádhi prájātam ǁ

मन्त्र 19

ये अ॒र्वांच॒स्ताँ उ॒ परा॑च आहु॒र्ये परां॑च॒स्ताँ उ॑ अ॒र्वाच॑ आहुः । इंद्र॑श्च॒ या च॒क्रथुः॑ सोम॒ तानि॑ धु॒रा न यु॒क्ता रज॑सो वहंति ॥

yé arvā́ñcastā́m̐ u párāca āhuryé párāñcastā́m̐ u arvā́ca āhuḥ ǀ índraśca yā́ cakráthuḥ soma tā́ni dhurā́ ná yuktā́ rájaso vahanti ǁ

मन्त्र 20

द्वा सु॑प॒र्णा स॒युजा॒ सखा॑या समा॒नं वृ॒क्षं परि॑ षस्वजाते । तयो॑र॒न्यः पिप्प॑लं स्वा॒द्वत्त्यन॑श्नन्न॒न्यो अ॒भि चा॑कशीति ॥

dvā́ suparṇā́ sayújā sákhāyā samānám vṛkṣám pári ṣasvajāte ǀ táyoranyáḥ píppalam svādváttyánaśnannanyó abhí cākaśīti ǁ

मन्त्र 21

यत्रा॑ सुप॒र्णा अ॒मृत॑स्य भा॒गमनि॑मेषं वि॒दथा॑भि॒स्वरं॑ति । इ॒नो विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य गो॒पाः स मा॒ धीरः॒ पाक॒मत्रा वि॑वेश ॥

yátrā suparṇā́ amṛ́tasya bhāgámánimeṣam vidáthābhisváranti ǀ inó víśvasya bhúvanasya gopā́ḥ sá mā dhī́raḥ pā́kamátrā́ viveśa ǁ

मन्त्र 22

यस्मि॑न्वृ॒क्षे म॒ध्वदः॑ सुप॒र्णा नि॑वि॒शंते॒ सुव॑ते॒ चाधि॒ विश्वे॑ । तस्येदा॑हुः॒ पिप्प॑लं स्वा॒द्वग्रे॒ तन्नोन्न॑श॒द्यः पि॒तरं॒ न वेद॑ ॥

yásminvṛkṣé madhvádaḥ suparṇā́ niviśánte súvate cā́dhi víśve ǀ tásyédāhuḥ píppalam svādvágre tánnónnaśadyáḥ pitáram ná véda ǁ

मन्त्र 23

यद्गा॑य॒त्रे अधि॑ गाय॒त्रमाहि॑तं॒ त्रैष्टु॑भाद्वा॒ त्रैष्टु॑भं नि॒रत॑क्षत । यद्वा॒ जग॒ज्जग॒त्याहि॑तं प॒दं य इत्तद्वि॒दुस्ते अ॑मृत॒त्वमा॑नशुः ॥

yádgāyatré ádhi gāyatrámā́hitam tráiṣṭubhādvā tráiṣṭubham nirátakṣata ǀ yádvā jágajjágatyā́hitam padám yá íttádvidústé amṛtatvámānaśuḥ ǁ

मन्त्र 24

गा॒य॒त्रेण॒ प्रति॑ मिमीते अ॒र्कम॒र्केण॒ साम॒ त्रैष्टु॑भेन वा॒कं । वा॒केन॑ वा॒कं द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा॒क्षरे॑ण मिमते स॒प्त वाणीः॑ ॥

gāyatréṇa práti mimīte arkámarkéṇa sā́ma tráiṣṭubhena vākám ǀ vākéna vākám dvipádā cátuṣpadākṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ ǁ

मन्त्र 25

जग॑ता॒ सिंधुं॑ दि॒व्य॑स्तभायद्रथंत॒रे सूर्यं॒ पर्य॑पश्यत् । गा॒य॒त्रस्य॑ स॒मिध॑स्ति॒स्र आ॑हु॒स्ततो॑ म॒ह्ना प्र रि॑रिचे महि॒त्वा ॥

jágatā síndhum divyástabhāyadrathaṃtaré sū́ryam páryapaśyat ǀ gāyatrásya samídhastisrá āhustáto mahnā́ prá ririce mahitvā́ ǁ

मन्त्र 26

उप॑ ह्वये सु॒दुघां॑ धे॒नुमे॒तां सु॒हस्तो॑ गो॒धुगु॒त दो॑हदेनां । श्रेष्ठं॑ स॒वं स॑वि॒ता सा॑विषन्नो॒ऽभी॑द्धो घ॒र्मस्तदु॒ षु प्र वो॑चं ॥

úpa hvaye sudúghām dhenúmetā́m suhásto godhúgutá dohadenām ǀ śréṣṭham savám savitā́ sāviṣanno’bhī́ddho gharmástádu ṣú prá vocam ǁ

मन्त्र 27

हिं॒कृ॒ण्व॒ती व॑सु॒पत्नी॒ वसू॑नां व॒त्समि॒च्छंती॒ मन॑सा॒भ्यागा॑त् । दु॒हाम॒श्विभ्यां॒ पयो॑ अ॒घ्न्येयं सा व॑र्धतां मह॒ते सौभ॑गाय ॥

hiṅkṛṇvatī́ vasupátnī vásūnām vatsámicchántī mánasābhyā́gāt ǀ duhā́maśvíbhyām páyo aghnyéyám sā́ vardhatām mahaté sáubhagāya ǁ

मन्त्र 28

गौर॑मीमे॒दनु॑ व॒त्सं मि॒षंतं॑ मू॒र्धानं॒ हिङ्ङ॑कृणो॒न्मात॒वा उ॑ । सृक्वा॑णं घ॒र्मम॒भि वा॑वशा॒ना मिमा॑ति मा॒युं पय॑ते॒ पयो॑भिः ॥

gáuramīmedánu vatsám miṣántam mūrdhā́nam híṅṅakṛṇonmā́tavā́ u ǀ sṛ́kvāṇam gharmámabhí vāvaśānā́ mímāti māyúm páyate páyobhiḥ ǁ

मन्त्र 29

अ॒यं स शिं॑क्ते॒ येन॒ गौर॒भीवृ॑ता॒ मिमा॑ति मा॒युं ध्व॒सना॒वधि॑ श्रि॒ता । सा चि॒त्तिभि॒र्नि हि च॒कार॒ मर्त्यं॑ वि॒द्युद्भवं॑ती॒ प्रति॑ व॒व्रिमौ॑हत ॥

ayám sá śiṅkte yéna gáurabhī́vṛtā mímāti māyúm dhvasánāvádhi śritā́ ǀ sā́ cittíbhirní hí cakā́ra mártyam vidyúdbhávantī práti vavrímauhata ǁ

मन्त्र 30

अ॒नच्छ॑ये तु॒रगा॑तु जी॒वमेज॑द्ध्रु॒वं मध्य॒ आ प॒स्त्या॑नां । जी॒वो मृ॒तस्य॑ चरति स्व॒धाभि॒रम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः ॥

anácchaye turágātu jīváméjaddhruvám mádhya ā́ pastyā́nām ǀ jīvó mṛtásya carati svadhā́bhirámartyo mártyenā sáyoniḥ ǁ

मन्त्र 31

अप॑श्यं गो॒पामनि॑पद्यमान॒मा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चरं॑तं । स स॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न॒ आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्वं॒तः ॥

ápaśyam gopā́mánipadyamānamā́ ca párā ca pathíbhiścárantam ǀ sá sadhrī́cīḥ sá víṣūcīrvásāna ā́ varīvarti bhúvaneṣvantáḥ ǁ

मन्त्र 32

य ईं॑ च॒कार॒ न सो अ॒स्य वे॑द॒ य ईं॑ द॒दर्श॒ हिरु॒गिन्नु तस्मा॑त् । स मा॒तुर्योना॒ परि॑वीतो अं॒तर्ब॑हुप्र॒जा निर्ऋ॑ति॒मा वि॑वेश ॥

yá īm cakā́ra ná só asyá veda yá īm dadárśa hírugínnú tásmāt ǀ sá mātúryónā párivīto antárbahuprajā́ nírṛtimā́ viveśa ǁ

मन्त्र 33

द्यौर्मे॑ पि॒ता ज॑नि॒ता नाभि॒रत्र॒ बंधु॑र्मे मा॒ता पृ॑थि॒वी म॒हीयं । उ॒त्ता॒नयो॑श्च॒म्वो॒३॒॑र्योनि॑रं॒तरत्रा॑ पि॒ता दु॑हि॒तुर्गर्भ॒माधा॑त् ॥

dyáurme pitā́ janitā́ nā́bhirátra bándhurme mātā́ pṛthivī́ mahī́yám ǀ uttānáyoścamvóryónirantárátrā pitā́ duhitúrgárbhamā́dhāt ǁ

मन्त्र 34

पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मंतं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ यत्र॒ भुव॑नस्य॒ नाभिः॑ । पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ॥

pṛcchā́mi tvā páramántam pṛthivyā́ḥ pṛcchā́mi yátra bhúvanasya nā́bhiḥ ǀ pṛcchā́mi tvā vṛ́ṣṇo áśvasya rétaḥ pṛcchā́mi vācáḥ paramám vyóma ǁ

मन्त्र 35

इ॒यं वेदिः॒ परो॒ अंतः॑ पृथि॒व्या अ॒यं य॒ज्ञो भुव॑नस्य॒ नाभिः॑ । अ॒यं सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतो॑ ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ॥

iyám védiḥ páro ántaḥ pṛthivyā́ ayám yajñó bhúvanasya nā́bhiḥ ǀ ayám sómo vṛ́ṣṇo áśvasya réto brahmā́yám vācáḥ paramám vyóma ǁ

मन्त्र 36

स॒प्तार्ध॑ग॒र्भा भुव॑नस्य॒ रेतो॒ विष्णो॑स्तिष्ठंति प्र॒दिशा॒ विध॑र्मणि । ते धी॒तिभि॒र्मन॑सा॒ ते वि॑प॒श्चितः॑ परि॒भुवः॒ परि॑ भवंति वि॒श्वतः॑ ॥

saptā́rdhagarbhā́ bhúvanasya réto víṣṇostiṣṭhanti pradíśā vídharmaṇi ǀ té dhītíbhirmánasā té vipaścítaḥ paribhúvaḥ pári bhavanti viśvátaḥ ǁ

मन्त्र 37

न वि जा॑नामि॒ यदि॑वे॒दमस्मि॑ नि॒ण्यः संन॑द्धो॒ मन॑सा चरामि । य॒दा माग॑न्प्रथम॒जा ऋ॒तस्यादिद्वा॒चो अ॑श्नुवे भा॒गम॒स्याः ॥

ná ví jānāmi yádivedámásmi niṇyáḥ sáṃnaddho mánasā carāmi ǀ yadā́ mā́ganprathamajā́ ṛtásyā́dídvācó aśnuve bhāgámasyā́ḥ ǁ

मन्त्र 38

अपा॒ङ् प्राङे॑ति स्व॒धया॑ गृभी॒तोऽम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः । ता शश्वं॑ता विषू॒चीना॑ वि॒यंता॒ न्य१॒॑न्यं चि॒क्युर्न नि चि॑क्युर॒न्यं ॥

ápāṅ prā́ṅeti svadháyā gṛbhītó’martyo mártyenā sáyoniḥ ǀ tā́ śáśvantā viṣūcī́nā viyántā nyányám cikyúrná ní cikyuranyám ǁ

मन्त्र 39

ऋ॒चो अ॒क्षरे॑ पर॒मे व्यो॑म॒न्यस्मि॑न्दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः । यस्तन्न वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत्तद्वि॒दुस्त इ॒मे समा॑सते ॥

ṛcó akṣáre paramé vyómanyásmindevā́ ádhi víśve niṣedúḥ ǀ yástánná véda kímṛcā́ kariṣyati yá íttádvidústá imé sámāsate ǁ

मन्त्र 40

सू॒य॒व॒साद्भग॑वती॒ हि भू॒या अथो॑ व॒यं भग॑वंतः स्याम । अ॒द्धि तृण॑मघ्न्ये विश्व॒दानीं॒ पिब॑ शु॒द्धमु॑द॒कमा॒चरं॑ती ॥

sūyavasā́dbhágavatī hí bhūyā́ átho vayám bhágavantaḥ syāma ǀ addhí tṛ́ṇamaghnye viśvadā́nīm píba śuddhámudakámācárantī ǁ

मन्त्र 41

गौ॒रीर्मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॒त्येक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ स॒हस्रा॑क्षरा पर॒मे व्यो॑मन् ॥

gaurī́rmimāya salilā́ni tákṣatyékapadī dvipádī sā́ cátuṣpadī ǀ aṣṭā́padī návapadī babhūvúṣī sahásrākṣarā paramé vyóman ǁ

मन्त्र 42

तस्याः॑ समु॒द्रा अधि॒ वि क्ष॑रंति॒ तेन॑ जीवंति प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः । ततः॑ क्षरत्य॒क्षरं॒ तद्विश्व॒मुप॑ जीवति ॥

tásyāḥ samudrā́ ádhi ví kṣaranti téna jīvanti pradíśaścátasraḥ ǀ tátaḥ kṣaratyakṣáram tádvíśvamúpa jīvati ǁ

मन्त्र 43

श॒क॒मयं॑ धू॒ममा॒राद॑पश्यं विषू॒वता॑ प॒र ए॒नाव॑रेण । उ॒क्षाणं॒ पृश्नि॑मपचंत वी॒रास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ॥

śakamáyam dhūmámārā́dapaśyam viṣūvátā pará enā́vareṇa ǀ ukṣā́ṇam pṛ́śnimapacanta vīrā́stā́ni dhármāṇi prathamā́nyāsan ǁ

मन्त्र 44

त्रयः॑ के॒शिन॑ ऋतु॒था वि च॑क्षते संवत्स॒रे व॑पत॒ एक॑ एषां । विश्व॒मेको॑ अ॒भि च॑ष्टे॒ शची॑भि॒र्ध्राजि॒रेक॑स्य ददृशे॒ न रू॒पं ॥

tráyaḥ keśína ṛtuthā́ ví cakṣate saṃvatsaré vapata éka eṣām ǀ víśvaméko abhí caṣṭe śácībhirdhrā́jirékasya dadṛśe ná rūpám ǁ

मन्त्र 45

च॒त्वारि॒ वाक्परि॑मिता प॒दानि॒ तानि॑ विदुर्ब्राह्म॒णा ये म॑नी॒षिणः॑ । गुहा॒ त्रीणि॒ निहि॑ता॒ नेंग॑यंति तु॒रीयं॑ वा॒चो म॑नु॒ष्या॑ वदंति ॥

catvā́ri vā́kpárimitā padā́ni tā́ni vidurbrāhmaṇā́ yé manīṣíṇaḥ ǀ gúhā trī́ṇi níhitā néṅgayanti turī́yam vācó manuṣyā́ vadanti ǁ

मन्त्र 46

इंद्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हु॒रथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न् । एकं॒ सद्विप्रा॑ बहु॒धा व॑दंत्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः ॥

índram mitrám váruṇamagnímāhurátho divyáḥ sá suparṇó garútmān ǀ ékam sádvíprā bahudhā́ vadantyagním yamám mātaríśvānamāhuḥ ǁ

मन्त्र 47

कृ॒ष्णं नि॒यानं॒ हर॑यः सुप॒र्णा अ॒पो वसा॑ना॒ दिव॒मुत्प॑तंति । त आव॑वृत्र॒न्त्सद॑नादृ॒तस्यादिद्घृ॒तेन॑ पृथि॒वी व्यु॑द्यते ॥

kṛṣṇám niyā́nam hárayaḥ suparṇā́ apó vásānā dívamútpatanti ǀ tá ā́vavṛtrantsádanādṛtásyā́dídghṛténa pṛthivī́ vyúdyate ǁ

मन्त्र 48

द्वाद॑श प्र॒धय॑श्च॒क्रमेकं॒ त्रीणि॒ नभ्या॑नि॒ क उ॒ तच्चि॑केत । तस्मि॑न्त्सा॒कं त्रि॑श॒ता न शं॒कवो॑ऽर्पि॒ताः ष॒ष्टिर्न च॑लाच॒लासः॑ ॥

dvā́daśa pradháyaścakrámékam trī́ṇi nábhyāni ká u tácciketa ǀ tásmintsākám triśatā́ ná śaṅkávo’rpitā́ḥ ṣaṣṭírná calācalā́saḥ ǁ

मन्त्र 49

यस्ते॒ स्तनः॑ शश॒यो यो म॑यो॒भूर्येन॒ विश्वा॒ पुष्य॑सि॒ वार्या॑णि । यो र॑त्न॒धा व॑सु॒विद्यः सु॒दत्रः॒ सर॑स्वति॒ तमि॒ह धात॑वे कः ॥

yáste stánaḥ śaśayó yó mayobhū́ryéna víśvā púṣyasi vā́ryāṇi ǀ yó ratnadhā́ vasuvídyáḥ sudátraḥ sárasvati támihá dhā́tave kaḥ ǁ

मन्त्र 50

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजंत दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् । ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचंत॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः संति॑ दे॒वाः ॥

yajñéna yajñámayajanta devā́stā́ni dhármāṇi prathamā́nyāsan ǀ té ha nā́kam mahimā́naḥ sacanta yátra pū́rve sādhyā́ḥ sánti devā́ḥ ǁ

मन्त्र 51

स॒मा॒नमे॒तदु॑द॒कमुच्चैत्यव॒ चाह॑भिः । भूमिं॑ प॒र्जन्या॒ जिन्वं॑ति॒ दिवं॑ जिन्वंत्य॒ग्नयः॑ ॥

samānámetádudakámúccáityáva cā́habhiḥ ǀ bhū́mim parjányā jínvanti dívam jinvantyagnáyaḥ ǁ

मन्त्र 52

दि॒व्यं सु॑प॒र्णं वा॑य॒सं बृ॒हंत॑म॒पां गर्भं॑ दर्श॒तमोष॑धीनां । अ॒भी॒प॒तो वृ॒ष्टिभि॑स्त॒र्पयं॑तं॒ सर॑स्वंत॒मव॑से जोहवीमि ॥

divyám suparṇám vāyasám bṛhántamapā́m gárbham darśatámóṣadhīnām ǀ abhīpató vṛṣṭíbhistarpáyantam sárasvantamávase johavīmi ǁ